Jak radzić sobie z przewlekłym bólem

Przewlekły ból to coś, co może uczynić życie każdej osoby nie do zniesienia.Nawet łagodny, ale stały ból wpływa na układ nerwowy, hormonalny, sercowo-naczyniowy, odporność i cały organizm.Bardzo często prowadzi to do nadmiernej drażliwości, agresywności lub odwrotnie – do apatii, wycofania i depresji.O rodzajach i przyczynach przewlekłego bólu, jego wpływie na organizm oraz nowoczesnych metodach leczenia opowiemy szczegółowo w tym artykule.

Przewlekły ból jest jednym z powszechnych problemów w medycynie. Na przykład w Stanach Zjednoczonych rozpoznaje się go u ponad 20% dorosłych, a u 7% znacząco ogranicza codzienną aktywność. Najczęściej z zespołem przewlekłego bólu pacjenci trafiają do internistów, neurologów i reumatologów, ale lekarze innych specjalności również dobrze znają ten problem.

Ból uważa się za przewlekły, jeśli

• trwa dłużej niż 3 miesiące lub utrzymuje się ponad miesiąc od zagojenia ostrego urazu;
• towarzyszy niegojącym się ranom/procesom zapalnym (np. odleżyny, owrzodzenia troficzne).

Przewlekły ból ma swoje cechy szczególne. Jest wywołany długotrwałymi impulsami bólowymi (nocicepcyjnymi lub neuropatycznymi) występującymi na tle choroby przewlekłej lub uszkodzenia (np. nowotwór złośliwy, przepuklina międzykręgowa, reumatoidalne zapalenie stawów). W wyniku stałej stymulacji wrażliwość układu nerwowego wzrasta i człowiek zaczyna odczuwać ból stale, nawet jeśli same bodźce słabną lub zanikają całkowicie.

To jest główna różnica między bólem przewlekłym a ostrym: podczas gdy ból ostry stopniowo maleje i ustępuje po wyzdrowieniu / zagojeniu rany, ból przewlekły towarzyszy osobie przez długi czas.

Jak codzienny ból (ból głowy, ból stawów, ból mięśni i inne) wpływa na organizm:

• Ogranicza aktywność fizyczną;
• prowadzi do stałego odruchowego napięcia mięśni – z czasem zesztywniałe mięśnie również zaczynają boleć i powstaje „błędne koło”;
• zaburza sen;
• może prowokować nadciśnienie tętnicze, napady dławicowe;
• powoduje niepokój, depresję, drażliwość;
• prowadzi do problemów w relacjach i czasami do izolacji społecznej;
• znacząco obniża jakość życia.

Dlaczego powstaje przewlekły ból?

Przyczyn zespołu przewlekłego bólu jest wiele. Ponadto może on powstać pod wpływem różnych czynników, które się „sumują” i nasilają nieprzyjemne doznania. Do głównych przyczyn przewlekłego bólu (w brzuchu, mięśniach, okolicy lędźwiowej, stawach i innych narządach) należą:

• przewlekły proces zapalny – reumatoidalne zapalenie stawów, choroba zwyrodnieniowa stawów, choroba Crohna;
• urazy, choroby degeneracyjne – częsty „winowajca” bólów krzyża;
• zaburzenia układu nerwowego („bóle neurologiczne”) – np. migrena;
• choroby przewlekłe (cukrzyca, nowotwory, zakażenia wirusem opryszczki, fibromialgia) – główne przyczyny bólu neuropatycznego;
• zaburzenia psychiczne – długotrwałe narażenie na stres, depresja prowadzą nie tylko do rozwoju chorób psychosomatycznych, ale także do zespołu przewlekłego bólu. I trudno je leczyć;
• inne czynniki (np. genetycznie uwarunkowana zwiększona wrażliwość na ból, zaburzenia metaboliczne, choroby dyshormonalne) – mogą powodować przemianę bólu ostrego w przewlekły.

Główne rodzaje bólu przewlekłego

Ból przewlekły może dotyczyć dowolnego narządu lub części ciała. Czasami jego źródło jest oczywiste – przy dolegliwościach w okolicy lędźwiowej najpierw należy szukać problemu w kręgosłupie.

Ale często bywa też tak, że ból nie jest tam, gdzie „boli”. Na przykład przy zapaleniu nerwu trójdzielnego nieprzyjemne doznania mogą pojawić się w zębach, a przy zawale mięśnia sercowego – w dolnej szczęce, żołądku, a nawet w goleniach.

Są jednak rodzaje przewlekłego bólu, które występują najczęściej – to właśnie je omówimy w naszym artykule.

Przewlekły ból brzucha

Główne przyczyny przewlekłego bólu brzucha to procesy zapalne (np. nieswoiste zapalenie jelit), zrosty, Zespół jelita drażliwego (IBS). Przy IBS pacjenci najczęściej zgłaszają się do gastroenterologów, a często także do chirurgów, obawiając się, że mają nowotwór przewodu pokarmowego lub jakąś poważną, nieuleczalną chorobę.

Faktem jest, że głównym objawem IBS jest ból. Czasami jest on tak silny, że osoba może nawet stracić przytomność. Jednak niezależnie od nasilenia zespołu bólowego, IBS nie zagraża życiu.

Jednak mimo że zespół jelita drażliwego nie zagraża życiu, nie można go nazwać chorobą prostą. Po pierwsze, IBS może naśladować bardzo różne choroby, od dysbakteriozy i przewlekłych zaparć po raka. I w związku z tym trudno potwierdzić to rozpoznanie – najpierw trzeba wykluczyć wszystkie inne choroby przewodu pokarmowego. Po drugie, zespół jelita drażliwego może znacząco pogorszyć jakość życia – przy skłonności do biegunek i silnych bólach brzucha ludzie boją się wychodzić z domu.

Aby ustalić przyczynę przewlekłego bólu brzucha, lekarze zlecają różne badania:

• badania ogólne i biochemiczne krwi;
• badanie stolca na krew utajoną, koprogram;
• USG jamy brzusznej;
• irygoskopia;
• tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny;
• kolonoskopia i endoskopia kapsułkowa – przewód pokarmowy jest badany od wewnątrz za pomocą endoskopu (wprowadzanego przez odbyt) lub specjalnej kapsułki wyposażonej w kamerę wideo (pacjent ją połyka, a kapsułka wydostaje się naturalnie).

Migrena i bóle głowy

Trudno znaleźć osobę, która nigdy nie doświadczyła bólu głowy – dotyka on zarówno dorosłych, jak i dzieci. Chociaż te nieprzyjemne doznania mogą występować z różnych powodów, najczęstszym jest ból napięciowy. Jest on wywoływany stresem, zaburzeniami snu, problemami z kręgosłupem, mięśniami szyi, stawem skroniowo-żuchwowym, przeciążeniem wzroku przy długiej pracy przy komputerze.

Jednak ból napięciowy zwykle szybko ustępuje po przyjęciu zwykłych leków przeciwbólowych – na przykład zawierających paracetamol, ibuprofen, nimesulid i inne NLPZ. Skuteczne są także techniki relaksacyjne i masaż.

W przeciwieństwie do bólów napięciowych, bóle związane z zaburzeniem odpływu żylnego w mózgu (wzrost ciśnienia wewnątrzczaszkowego), po prostu nie ustępują. Często są wywoływane zmianami ciśnienia atmosferycznego, zmianami pogody.

Aby poprawić krążenie mózgowe i przywrócić odpływ żylny, trzeba przede wszystkim unormować napięcie żył. Pomaga nam w tym kofeina, a jeszcze lepsze są leki przeciwbólowe łączone z kofeiną w swoim składzie.

Warto osobno wspomnieć o migrenie. Podobnie jak zespół jelita drażliwego, znacznie pogarsza jakość życia – przy przedłużającym się ataku osoba może być wyłączona z normalnej aktywności na kilka dni. To poważna choroba, z którą nie zawsze można sobie poradzić tabletkami i zastrzykami.

Migrena należy do bólów pierwotnych, jej podłożem są zaburzenia neurologiczne. Oprócz bólu często występuje nadwrażliwość na światło, nudności i wymioty. U niektórych osób wystąpienie ataku może poprzedzać aura (podobnie jak przy padaczce).

Migrenę leczy się specjalnymi lekami – tryptanami, ale w łagodnych atakach można stosować leki przeciwbólowe złożone zawierające kwas acetylosalicylowy i paracetamol (np. Antinevralgic P, Antinevralgic Forte). Lekarze stosują także beta-blokery.

Ból neuropatyczny

Ból neuropatyczny występuje nie z powodu podrażnienia receptorów bólowych, ale na skutek zaburzeń w układzie nerwowym (obwodowym lub ośrodkowym). Klasycznym przykładem takiego bólu jest nerwoból po przebytym półpaścu. Rozwija się w wyniku uszkodzenia nerwów przez wirus Varicella zoster (półpasiec) i może utrzymywać się przez wiele miesięcy po zakażeniu.

Neuralgia trójdzielna często powoduje rwące bóle neuropatyczne, które są niezwykle trudne do opanowania zwykłymi lekami przeciwbólowymi i wymagają zastosowania „cięższego kalibru” takich jak pregabalina i gabapentyna.

Ból miednicy u kobiet i mężczyzn

Przewlekły ból miednicy to kolejny powszechny zespół, z którym może zetknąć się lekarz każdej specjalności. U kobiet dolegliwości w miednicy mogą być spowodowane:

• chorobami ginekologicznymi (endometrioza, mięśniaki, torbiele jajnika, przewlekły proces zapalny jajników i jajowodów);
• żylakami macicy;
• zapalenie pęcherza śródmiąższowego i inne patologie układu moczowego;
• problemy kręgosłupa (choroba zwyrodnieniowa kręgosłupa, wybrzuszenia i przepukliny międzykręgowe, spondylolisteza);
• zespół jelita drażliwego, choroby zapalne przewodu pokarmowego i inne schorzenia.

U mężczyzn przewlekły ból miednicy często spowodowany jest chorobami prostaty – np. przewlekłym zapaleniem gruczołu krokowego.

Przewlekłe zmęczenie i uporczywe bóle mięśni

Stały ból mięśni jest charakterystycznym objawem fibromialgii. Może być rozpoznana u każdej osoby bez względu na wiek i płeć, ale występuje znacznie częściej u kobiet (7 razy częściej niż u mężczyzn).

Fibromialgia należy do zaburzeń wrażliwości bólowej ośrodkowego pochodzenia. Nie jest to choroba zapalna i zwykle lekarze nie stwierdzają istotnych zmian w badaniu. Pacjent jednak odczuwa stały ból – w okolicy karku i barków, głowy, odcinka lędźwiowego, szyi, klatki piersiowej, ud.

Często fibromialgię wywołuje przewlekły stres i zaburzenia snu. Może też wystąpić przejściowo – np. w przebiegu infekcji wirusowych lub bakteryjnych, urazów. U niektórych pacjentów fibromialgii towarzyszy zespół przewlekłego zmęczenia – stan, w którym osoba ciągle odczuwa utratę energii, a nawet dobry sen nie przynosi ulgi.

Jak pozbyć się przewlekłego bólu?

Leczenie przewlekłego bólu to bardzo złożony proces. Wymaga podejścia kompleksowego – zmiany stylu życia, łączenia farmakoterapii z fizjoterapią, a jeśli to niewystarczające – z psychoterapią i metodami alternatywnymi (np. leczeniem poprzez akupunkturę).

Leczenie farmakologiczne bólu przewlekłego

Farmakoterapia jest najpopularniejszą opcją radzenia sobie z przewlekłym bólem. Leki zwykle działają szybko i są skuteczne w łagodzeniu dolegliwości. Jednak każdy typ bólu wymaga innego leku i należy to uwzględnić.

Jakie leki przeciwbólowe stosuje się w zespole przewlekłego bólu:

• Niesteroidowe leki przeciwzapalne (ibuprofen, nimesulid, diklofenak, koksyby) – NLPZ są niezastąpione, jeśli ból spowodowany jest procesem zapalnym;
• przeciwbólowy i przeciwgorączkowy paracetamol – w przeciwieństwie do NLPZ praktycznie nie wykazuje działania przeciwzapalnego, ale świetnie radzi sobie z zespołem bólowym;
• pregabalina i gabapentyna – leki stosowane przy bólu neuropatycznym. Stosuje się je w różnych neuropatiach, cukrzycy, a także w przebiegu nowotworów;
• leki rozkurczające (mebeweryna, drotaweryna) – niezbędne przy zrostach, zespole jelita drażliwego, niektórych rodzajach bólów głowy.

Do leczenia przewlekłego bólu można także stosować inne leki:

• opiatowe środki przeciwbólowe – leki na bazie morfiny są najbardziej skuteczne, ale też najniebezpieczniejsze, ponieważ wywołują uzależnienie. Przy zespole przewlekłego bólu stosuje się je zwykle tylko w nieoperacyjnych nowotworach złośliwych;
• antydepresanty – skuteczne przy bólach psychosomatycznych i fibromialgii;
• leki przeciwdrgawkowe (karbamazepina);
• tryptany – leki specyficzne w leczeniu migreny.

Aby wzmocnić efekt przeciwbólowy, lekarze często stosują leki złożone – takie jak Antinevralgic P i Antinevralgic Forte, które wspomnieliśmy wcześniej.

Fizjoterapia w leczeniu przewlekłego bólu

Jedną z najskuteczniejszych metod fizjoterapeutycznych uważa się masaż. Jest on niezastąpiony przy bólach napięciowych głowy, a także przy zespole przewlekłego bólu w schorzeniach kręgosłupa. Masaż staje się jeszcze bardziej pomocny, jeśli połączyć go z ćwiczeniami leczniczymi / kinezterapią.

Inne metody fizykoterapii to:

• stymulacja elektryczna;
• terapia ciepłem i zimnem;
• magnetoterapia;
• terapia ultradźwiękowa.

Alternatywne metody leczenia bólu

Metody alternatywne stosuje się w leczeniu kompleksowym przewlekłego bólu, gdy leki i fizjoterapia nie przynoszą wystarczającej ulgi. Należą do nich:

• terapeutyczna akupunktura;
• joga;
• techniki medytacyjne;
• biofeedback – ocena głównych wskaźników organizmu za pomocą specjalnych urządzeń, co pozwala człowiekowi kontrolować swój stan i w porę się zrelaksować;
• hipno- i psychoterapia.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Do lekarza należy zgłosić się z każdym przewlekłym bólem bez względu na jego typ. Nawet jeśli zespół bólowy nie wiąże się z poważną chorobą, może poważnie obniżyć jakość życia osoby – nawet do całkowitej izolacji społecznej.

Czasami ból może być również objawem naprawdę groźnych chorób – np. raka. I tylko lekarz jest w stanie postawić trafne rozpoznanie i zalecić właściwe leczenie.

Badania kompleksowe koniecznie obejmują morfologię krwi i badanie ogólne moczu, biochemię krwi, USG, radiografię oraz inne badania w zależności od przypuszczalnego rozpoznania – TK lub MRI, dopplerowskie badanie naczyń mózgowych i/lub kończyn dolnych, kolonoskopię, konsultacje specjalistów itp.